چک نوعی سند پرداخت و از دیدگاه قانون تجارت مصول ۱۳۱۱ در زمره اسناد تجاری جای می گیرد . در حقوق کلیه کشورها چک از نوع پرداخت نقدی است نه مدت دار . لیکن در کشور ما بیشتر از چک به عنوان سند پرداخت دین در آینده استفاده می شود . چک تنها سند تجاری است که صدور بی محل آن عواقب و مجازات کیفری دارد . دپارتمان وصول مطالبات اریکه عدل در این مقاله قصد دارد ضمن اشاره به نکات قانونی چک ، مجازات چک بی محل را بررسی کنیم و به توضیح انواع چک  بپردازیم .  اگر شما هم با امور تجارتی در ارتباط هستید ، آگاهی از نکات قانونی چک ، انواع چک و مجازات چک بی محل برای شما حیاتی و ضروری است . با ما تا پایان این مقاله همراه باشید .

نکات قانونی چک ، انواع چک ، مجازات چک بی محل ، چک بی محل

تعریف چک Cheque

در لغت: ( شیک، صکّ ، الحواله المصرفیه به زبان عربی ) در فارسی مطلق سند است چنانچه در اشعار ابن یمین و خاقانی در این باب اشاره ای نیز بدان گردیده نوشت قاضی تقدیر بر صحیفه دهر امارت همه روی زمین به نام توچک تا چک عافیت از حاکم جان بستانید خط بیزاری آسایش و خور باز دهید

در اصطلاح: در اصطلاحات عصر ما سند خاصی است از اسناد بازرگانی که به موجب آن، صادرکننده چک، پولی را که نزد دیگری دارد تمام یا بخشی را به سود خود یا ثالث مسترد می دارد . چک سند عادی تجاری در برخی موارد با رعایت اصول آن قابل صدور اجراییه است. خط و قباله را هم در ایران قدیم چک می خواندند ( دیوان معزّی ) چنین گفته اند که سکه نیز از لغت چک، نحت شده است. صدور چک اماره مدیون بودن است.

نکات قانونی چک

۱) چک در قانون بر ۴ قسم است: چک عادی ، تایید شده ، تضمین شده و مسافرتی
۲) چک چه به عهده بانک های داخل کشور باشد یا شعب بانک ایرانی در خارج از کشور در حکم سند لازم الاجرا است. سند لازم الاجرا سندی است که می توان ان را از طریق واحد اجرائیات اداره ثبت مطالبه نمود . این موضوع در زمره مهم ترین نکات قانونی چک است .
۳) دارنده چک می تواند در صورت برگشت چک و عدم پرداخت طبق قوانین و آیین نامه های مربوط به اجرای ثبت اسناد رسمی وجه چک یا باقی مانده آن را وصول کند.
۴) از نمونه نکات قانونی چک  عبارت است از اینکه دارنده چک می تواند محکومیت صادرکننده را نسبت به پرداخت کلیه خسارات و هزینه ها اعم از اینکه قبل از صدور حکم یا بعد از آن باشد از دادگاه تقاضا کند این دادخواست باید به دادگاه صادرکننده حکم تقدیم شود.
۵) کلیه خسارات و هزینه های وارده شامل خسارت تاخیر تادیه است بر اساس نرخ تورم که توسط بانک مرکزی اعلام می شود، قابل مطالبه است و این خسارت هزینه های دادرسی و حق الوکاله را هم در بر می گیرد.
۶) چک فقط در تاریخ مندرج یا پس از آن قابل وصول خواهد بود.
۷) از نمونه نکات قانونی چک  عبارت است از اینکه صادرکننده چک باید در تاریخ مندرج در آن، معادل مبلغ مذکور در بانک محال علیه وجه نقد داشته و نباید تمام یا قسمتی از وجهی را که به اعتبار آن چک صادر کرده به صورتی از بانک خارج یا دستور عدم پرداخت دهد.
۸)از نمونه نکات قانونی چک  عبارت است از اینکه چک نباید به صورتی تنظیم شود که به عللی مثل عدم مطابقت امضا یا قلم خوردگی در متن چک یا اختلاف در مندرجات آن و امثال آن بانک از پرداخت وجه خودداری کند.
۹) هرگاه وجه چک به علل بالا پرداخت نشود بانک مکلف است در برگ مخصوصی مشخصات چک هویت و نشانی کامل صادرکننده را در آن ذکر کند و علل عدم پرداخت را صراحتاً ذکر کند ( فقدان موجودی ) و آن را به دارنده چک تسلیم کند و بانک مکلف است نسخه دوم این برگ را به آخرین نشانی صاحب حساب ارسال کند.
۱۰) اگر که مبلغ موجود در نزد بانک کمتر از مبلغ چک باشد بانک به تقاضای دارنده مکلف است مبلغ موجود را تسلیم کند و در این صورت چک نسبت به مبلغ پرداخت نشده بی محل محسوب می شود و بانک گواهی تقدیم می کند.

مجازات صدور چک بی محل

چک بی محل چکی است که در تاریخ سررسید پرداخت ، در بانک با عدم پرداخت مواجه شده است . در واقع محل به معنای پشتوانه پولی صادر کننده چک در بانک است . زمانی که این محل در بانک موجود نباشد ، به اصطلاح می گویند چک بی محل صادر شده است . مجازات چک بی محل یا به اصطلاح صدور چک بلامحل  حبس می باشد ، برای هر کدام از شرایط در قانون صدور چک مجازاتهای خاصی پیش بینی شده است .

۱) مجازات چک بی محل اگر مبلغ کمتر از یک میلیون تومان ( ۱۰ میلیون ریال ) باشد ، حبس حداکثر شش ماه خواهد بود.
۲) مجازات چک بی محل اگر مبلغ از یک تا ۵ میلیون تومان باشد حبسِ شش ماه تا یکسال خواهد بود.
۳) اگر مبلغ بیش از ۵ میلیون تومان باشد مجازات چک بی محل یک سال تا دو سال حبس و ممنوعیت از داشتن دسته چک به مدت دو سال خواهد بود.
۴) در صورتی که صادرکننده اقدام به صدور چندین چک بلامحل نموده باشد برای تعیین مجازات چک بی محل ، مجموع مبالغ مندرج در چک ها ملاک خواهد بود.
۵) فقط دارنده چک می تواند شکایت کیفری کند .  دارنده، کسی است که چک در وجه او صادر گردیده یا پشت نویسی شده یا حامل چک در مورد چک های حامل یا قایم مقام قانونی آنهاست. منظور از دارنده چک کسی است که برای اولین بار چک را به حساب برده ( و به نامش برگشت می خورد ).
۶) کسی که چک پس از برگشت به او منتقل می شود حق شکایت کیفری ندارد مگر انتقال قهری باشد ( ارث رسیده ).
۷) اگر دارنده چک بخواهد چک را بوسیله شخصی دیگر به نمایندگی از طرف خود وصول کند و و حق شکایت کیفری او در صورت بی محل بودن چک محفوظ باشد باید هویت و نشانی خود را با تصریح نمایندگی در ظهر چک ( پشت برگه چک ) قید کند در این صورت گواهی عدم پرداخت به نام او صادر می شود و حق شکایت کیفری  و درخواست مجازات چک بی محل را دارد.

۸) هرگاه بعد از شکایت کیفری، شاکی چک را به دیگری انتقال دهد یا حقوق خود را نسبت به چک به هر نحو دیگری واگذار نماید، تعقیب کیفری موقوف می شود.

۹) هرگاه قبل از صدور حکم قطعی و تعیین مجازات چک بی محل ، شاکی گذشت کند یا متهم وجه چک و خسارت تاخیر تادیه را نقداً به دارنده آن پرداخت کند یا موجبات پرداخت چک و خسارت مذکور را فراهم کند یا در صندوق دادگستری یا اجرای ثبت تودیع نماید، مرجع رسیدگی قرار موقوفی تعقیب صادر می کند.

۱۰) مجازات چک بی محل شامل مواردی که ثابت شود چک یا چک ها بابت معاملات نامشروع یا ربوی صادر شده ،  نمی باشد.

۱۱) چک های صادره در ایران عهده بانک های واقع در خارج از کشور مشمول مجازات چک بی محل است .

۱۲) در صورتی که صادرکننده چک قبل از تاریخ شکایت کیفری وجه چک را نقداً به دارنده آن پرداخت کند یا با موافقت شاکی خصوصی ترتیبی برای پرداخت آن بدهد یا موجبات پرداخت آن را فراهم کند قابل تعقیب نیست.

ماده ۱۰ قانون صدور چک

۱) هرکس با علم به بسته بودن حساب بانکی خود مبادرت به صدور چک نماید عمل وی در حکم صدور چک بلامحل خواهد بود و به حداکثر مجازات ماده ۷ ( دو سال ) محکوم می شود. این مجازات غیرقابل تعلیق است.
۲) جرایم مذکور در این قانون بدون شکایت دارنده چک قابل تعقیب نیست.
۳) در صورتی که دارنده چک تا شش ماه از تاریخ صدور برای وصول وجه آن به بانک مراجعه نکرد یا ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت شکایت نکرد دیگر حق شکایت کیفری نخواهد داشت.
۴) اگر بعد از صدور حکم قطعی، شاکی گذشت کند یا محکوم علیه به ترتیب بالا موجبات پرداخت وجه چک را فراهم کند اجرای حکم موقوف می شود.
۵) محکوم علیه ملزم به پرداخت مبلغی معادل یک سوم جزای نقدی مقرر در حکم به نفع دولت خواهد بود.
نکته) در موارد زیر صادرکننده چک قابل تعقیب کیفری نیست:
الف) سفید امضا( چنانچه چک بدون تاریخ داده شود هرگونه اضافه کردن تاریخ بدان ازطرف غیر از صاحب حساب جدا از جنبه حقوقی قابل شکایت کیفری از طرف صاحب حساب بر علیه ملصق تاریخ به عنوان سوء استفاده از سفید مهر و امضاء قابل شکایت کیفری است.
ب) هرگاه در متن چک وصول وجه آن منوط به تحقق شرطی شده باشد.
ج) چک تضمینی
د) هرگاه خلاف موارد قبل بدون قید در متن چک ثابت شود که وصول وجه آن منوط به تحقق شرط یا بابت تضین انجام معامله یا تعهدی بوده است.
ه) هرگاه ثابت شود چک بدون تاریخ بوده یا تاریخ واقعی صدور چک مقدم بر تاریخ مندرج در متن چک باشد.
۶) صادرکننده چک یا ذینفع یا قایم مقام قانونی آنها می تواند با تصریح به اینکه چک بر اثر کلاهبرداری یا خیانت در امانت یا جرایم دیگر تحصیل شده به بانک به طور کتبی دستور عدم پرداخت بدهد و اگر دارنده چک آن را به بانک ارایه کرد گواهی عدم پرداخت را به دارنده با ذکر علت تسلیم می کنند.

۷) دستوردهنده مکلف است پس از اعلام به بانک، شکایت خود را به مرجع قضایی تسلیم و حداکثر ظرف مدت یک هفته گواهی تقدیم شکایت خود را به بانک تسلیم کند. پس از انقضای یک هفته بانک از محل موجودی به تقاضای دارنده وجه چک را پرداخت می کند.

۸) دارنده چک نیز می تواند علیه کسی که دستور عدم پرداخت داده شکایت کند و هرگاه خلاف ادعایی که موجب عدم پرداخت شده ثابت گردد دستوردهنده علاوه بر مجازات ماده ۷ کلیه خسارات را باید بپردازد.

۹) پرداخت چک های تضمین شده و مسافرتی را نمی توان متوقف نمود مگر آنکه بانک صادرکننده نسبت به آن ادعای جعل نماید.

۱۰) رسیدگی به کلیه شکایات و دعاوی حقوقی و جزایی چک چه در دادگاه و چه در دادسرا فوری و خارج از نوبت خواهد بود.

۱۱) وجود چک در دست صادرکننده دلیل پرداخت وجه چک و انصراف از شکایت شاکی است مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.

نکته)طبق قانون سابق برای اینکه صادرکننده در فاصله بین صدور حکم و رسیدگی بازداشت نشود تنها قرار تامینی که دادگاه می توانست از او اخذ کند وجه الضمان نقدی یا ضمانت نامه بانکی معتبر معادل مبلغ چک بود اما طبق قانون جدید دادگاه می تواند یکی از قرارهای تامین کفالت یا وثیقه اعم از وجه نقد یا ضمانت نامه بانکی یا مال منقول یا غیرمنقول را اخذ کند.

انواع چک

در این بخش به بیان و توضیح انواع چک می پردازیم ، انواع چک در قانون اینگونه است : چک عادی ، تایید شده ، تضمین شده و مسافرتی ، لیکن در عرف تجاری و بانکداری نیز  موارد دیگری در خصوص انواع چک رایج و مصطلح است :

۱) چک بحواله کرد

چکی است که نام گیرنده در آن ذکر نشده باشد و او می توان در بانک آن را امضا کرده و وجه آن را بستاند و یا به دیگری انتقال دهد

۲) چک بسته Cheque barre

چکی است که روی آن دو خط کشیده شده باشد؛ و بانک دیگری می تواند آن را دریافت کند و به کسان متفرقه پرداخت نمی گردد

۳) چک بی محل

( تجارت، جزا) چکی است که صادرکننده آن پول یا اعتبار نزد محال علیه چک نداشته باشد. اگر پس از تاریخ صدور چک وجه آن را بردارد یا کمتر از مبلغ چک محل داشته باشد باز هم آن چک بی محل به شمار می رود کشیدن چک بی محل اگر چنانچه دارای عناصر جرم غش باشد از نظر اسلامی جرم است.
آنچه که در قانون صدور چک مصوب ۱۶/۴/۱۳۵۵ با اصلاحات بعدی برای مرتکبین بزه صدور چک بلامحل پیش بینی گردیده تقریباً به نوعی در مقام اثبات آن به چک روز غیرممکن است چراکه بیشتر قانون تا آنجاییکه بایستی به ضمانت اجرای آن می اندیشیده به فکر کم کردن مراجعین برای سیستم دادگستری بود و یا شاید بانکها از انجام وظایف قانونی در رابطه با صدور چک مقصر هستند در موارد زیر طبق ماده ۷ قانون صدور چک بزهکار صدور چک بلامحل به مجازات های زیر محکوم خواهد گردید:

الف) چنانچه مبلغ مندرج در متن چک کمتر از ده میلیون ریال ( ۱۰۰۰۰۰۰۰) باشد به حبس تا حداکثر شش ماه محکوم خواهد شد.
ب) چنانچه مبلغ مندرج در متن چک از ده میلیون ریال ( ۱۰۰۰۰۰۰۰)ریال تا پنجاه میلیون ( ۵۰۰۰۰۰۰۰) ریال باشد از ۶ ماه تا یکسال حبس محکوم خواهد شد.
ج) چنانچه مبلغ مندرج در متن چک از پنجاه میلیون ( ۵۰۰۰۰۰۰۰) ریال بیشتر باشد به حبس از یکسال تا دو سال و ممنوعیت از داشتن دسته چک به مدت دو سال محکوم خواهد شد و در صورتیکه صادرکننده چک اقدام به اصدار چک های بلامحل نموده باشد مجموع مبالغ مندرج در متون چک ها ملاک عمل خواهد بود

۴) چک پرداخت شده 

چکی است که بانک وجه آن را به ذینفع پرداخته باشد.

۵) چک تضمین شده

چکی است که یک بانک آن را ظهرنویسی کند. به این ترتیب اداء وجه چک را تضمین کرده است.

۶) چک در وجه حامل

چکی است که در آن نوشته می شود در وجه حامل ( به حامل چک ) بپردازید نام کس معین در آن نوشته نمی شود و هرکس آن را به بانک ارایه و امضاء کند مستحق وصول وجه چک است.

۷) چک سفید

چکی است که صادرکننده آن را امضاء می کند بدون ذکر وجه چک؛ در واقع مصداق مفهوم کلی سفید مهر است.

۸) چک نقد شده

به معنی چک پرداختی است

۹) چک نویس

یعنی سند نویس، محرّر سند، سردفتر کنونی هم چک نویس است. خاقانی گیود:
مشتری چک نویس قدر تو بس که سعادت، سجل آن چک تست

۱۰) چک وعده دار

چکی است که صادرکننده به محال علیه چک، دستور اداء وجه را در رأس موعدی معین بدهد . مفهوم چک بر آن صادق است.

مطالب فوق اگر چه با دقت و اهتمام وکلای متخصص امر در دپارتمان وصول مطالبات موسسه حقوقی بین المللی اریکه عدل تحریر شده است ، لیکن به هیچ عنوان به معنای ارشاد افراد در دادگستری و ارائه مشاوره حقوقی تخصصی محسوب نمی شود ، لذا بهتر آن است که افراد قبل از دست یازیدن به هر اقدامی ، در خصوص موضوع خاص خود با وکیل و مشاور حقوقی متخصص ، نشستی داشته باشند و مشاوره کامل بگیرند . 

پاسخ بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مشاوره حقوقی تخصصی رایگان 24 ساعتهسوال بپرسید !
عضویت در خبرنامه حقوقی

عضویت در خبرنامه حقوقی

آخرین مطالب حقوقی ، تجاری و بین المللی را به راحتی در ایمیل خود دریافت کنید 

اشتراک شما موفقیت آمیز بوده است .